Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον, την ώρα που η παγκόσμια οικονομία φαίνεται να ξεπερνά την πιο δύσκολη δοκιμασία της εδώ και ένα σχεδόν αιώνα; Μια σύντομη απάντηση είναι «μια νέα ομαλότητα» με κύρια χαρακτηριστικά τη βραδύτερη ανάπτυξη, ένα απαλλαγμένο από κινδύνους και περισσότερο σταθερό χρηματοοικονομικό σύστημα, καθώς και πρόσθετες προκλήσεις (ενέργεια, κλίμα και δημογραφική ανισότητα, για να αναφέρουμε μερικές), με διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες υλοποίησης, οι οποίοι θα δοκιμάσουν τη συλλογική ικανότητα μας να βελτιώσουμε τη διαχείριση και την εποπτεία της παγκόσμιας οικονομίας. Βραδύτερη ανάπτυξη είναι η καλύτερη πρόβλεψη σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα. Φαίνεται πολύ πιθανή, δίχως όμως να μπορεί κάποιος να είναι βέβαιος για αυτό. Η χρηματοοικονομική κρίση, που έλαβε γρήγορα παγκόσμιες διαστάσεις, προήλθε όχι τόσο από την αδυναμία αντίδρασης στην αυξανόμενη αστάθεια, στον κίνδυνο και στις οικονομικές ανισότητες, όσο από τη γενικευμένη προ της κρίσης αδυναμία πρόγνωσης του αυξανόμενου συστηματικού κινδύνου.

Τα παραπάνω χαρακτηριστικά θα καθορίσουν τις απαντήσεις και τα αποτελέσματα τα επόμενα χρόνια. Υπάρχουν αλληλοσυγκρουόμενες δυνάμεις. Οι χώρες με υψηλό ρυθμό ανάπτυξης (Κίνα και Ινδία) είναι μεγάλες και γίνονται μεγαλύτερες συγκρινόμενες με τις υπόλοιπες. Αυτό και μόνο θα ενισχύσει την παγκόσμια ανάπτυξη σε σύγκριση με τον κόσμο όπου οι βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες και ειδικότερα οι ΗΠΑ ήταν οι ατμομηχανές της ανάπτυξης. Η πρόσφατη κρίση χαρακτηρίστηκε «ύφεση των ισολογισμών» με παγκόσμιες συνέπειες και τρομακτικές καταστροφικές διαστάσεις, επειδή είχε τις «ρίζες» της στους ισολογισμούς του τομέα χρηματοοικονομικών υπηρεσιών και στέγης. Η ακραία καταστροφή των ισολογισμών ήταν αυτό που την έκανε μοναδική. Στο μέλλον, οι κεντρικές τράπεζες και οι ρυθμιστικές αρχές δεν θα μπορούν να επικεντρώνονται μόνο σε (αγαθά και υπηρεσίες) πληθωρισμό, ανάπτυξη και απασχόληση αφήνοντας ακάλυπτη την περιοχή των ισολογισμών. Σε κάποιο σημείο του συστήματος, θα πρέπει να προσδιορίζεται και να λαμβάνεται ιδιαίτερα σοβαρά η ευθύνη για τη σταθερότητα και τη διατήρηση της αξίας ενεργητικού, μόχλευσης και ισολογισμών.

Η επαναρρύθμιση του χρηματοοικονομικού τομέα θα πρέπει να δώσει έμφαση στο κεφάλαιο, στα αποθέματα και στις απαιτήσεις περιθωρίου, να ελαττώσει το συστηματικό κίνδυνο που δημιουργείται από τη μόχλευση, να περιορίσει την αποσπασματική και την ελλιπή ρυθμιστική κάλυψη, καθώς και το ρυθμιστικό αρμπιτράζ (μια τεράστια διεθνή πρόκληση), δίδοντας έμφαση στη διαφάνεια. Επίσης, να απομονώσει και να επιβάλει περαιτέρω περιορισμούς σε τμήμα του τραπεζικού συστήματος, έτσι ώστε τα κανάλια μεσολάβησης για την παροχή πιστώσεων να είναι λιγότερο επιρρεπή σε πλήρη και ταυτόχρονη κατάρρευση. Σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν, το κόστος κεφαλαίου θα αυξηθεί, το χρέος θα είναι πιο ακριβό παντού, ενώ οι κίνδυνοι δεν θα επιστρέψουν στα προ της κρίσης περιορισμένα επίπεδα. Οι «φούσκες» στο ενεργητικό δεν θα εξαφανισθούν, όμως δεν θα μπορούν τόσο εύκολα να εκραγούν από τη μόχλευση. Οι Αμερικανοί καταναλωτές θα αποταμιεύουν περισσότερα και θα ξοδεύουν λιγότερα, εγκαταλείποντας μοντέλα ζωής των τελευταίων ετών. Η μεγάλη τρύπα (της τάξης των 700 δισ. δολαρίων ή και περισσότερων) στην παγκόσμια συνολική ζήτηση θα πρέπει να καλυφθεί με την πάροδο του χρόνου από την αύξηση της κατανάλωσης σε οικονομίες με πλεόνασμα, όπως η Κίνα και η Ιαπωνία.

Όσο περισσότερος χρόνος απαιτηθεί για να γίνει αυτό, τόσο μεγαλύτερα θα είναι τα κίνητρα σε εθνικό επίπεδο για να αποκτήσουμε μερίδιο της παγκόσμιας ζήτησης μέσω μέτρων προστατευτισμού. Η πρόσφατη αύξηση των μέτρων προστατευτισμού είναι ένα αντιληπτό πολιτικό τίμημα για μια σειρά μέτρων στήριξης της οικονομίας σε ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες. Όμως αυτού του είδους τα μέτρα ενδεχομένως να αυξηθούν και θα είναι δύσκολο να αποσυρθούν σταδιακά, καθώς η συνολική ζήτηση είναι μειωμένη. Και αυτή θα είναι η μελλοντική μορφή της παγκόσμιας ανισορροπίας. Η αντιμετώπιση της μέσω συντονισμένης δράσης (ή η αποτυχία επίλυσης της μέσω τέτοιου είδους δράσης) θα έχει τεράστια επίδραση (για καλό ή για κακό) στην πολυεθνική διάρθρωση του συστήματος κινήτρων που περιβάλλει την παγκόσμια οικονομία και, συνεπώς, στην ανάπτυξη της. Η ευθύνη για την εποπτεία της παγκόσμιας οικονομίας μεταβιβάζεται ταχύτατα από το G7/G8 στο G20, όπως και θα πρέπει.

Το G20 εκπροσωπεί το 90% του παγκόσμιου ΑΕΠ και τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού, κατά συνέπεια η μεταβίβαση αυτή είναι απόλυτα επιθυμητή και σημαντική. Ελλοχεύει όμως ο εξής κίνδυνος: τα συμφέροντα του εναπομείναντος ενός τρίτου του πλανήτη (και η πλειοψηφία των μικρών χωρών) να μην εκπροσωπούνται επαρκώς, καθώς η διεθνής δομή για τη διαχείριση της παγκόσμιας οικονομίας εξελίσσεται. Στη σημερινή κρίση, μία σημαντική ομάδα χωρών εκτός του G20 έμεινε εντελώς ανυπεράσπιστη: μικρές και σχετικά φτωχές οικονομίες χωρίς τη δυνατότητα για μέτρα στήριξης και με ανεπαρκή αποθέματα για να αντισταθμίσουν τις εκροές κεφαλαίου, οι οποίες έλαβαν χώρα για να στηρίξουν τους κατεστραμμένους ισολογισμούς σε ανεπτυγμένες χώρες.

Στις χώρες-μέλη του G20, υπάρχουν μηχανισμοί που μεριμνούν για τα συμφέροντα των πιο ευάλωτων πολιτών. Στην παγκόσμια οικονομία, οι πιο ευάλωτες είναι οι υγιείς χώρες. Και η έλλειψη ενδιαφέροντος προς αυτές δεν αποτελεί μόνο ηθικό ζήτημα, αλλά και αιτία κοινωνικής και οικονομικής έκρηξης. Συνεπώς, οι διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί θα πρέπει να ισχυροποιηθούν από πλευράς διαχείρισης και προσόδων, για να μπορέσουν να λειτουργήσουν ως «διακόπτης ασφαλείας» σε μελλοντική χρηματοοικονομική και οικονομική αναστάτωση. Η κρίση βρήκε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) με ανεπαρκή κεφάλαια, ενώ ο οργανισμός συνεχίζει να στερείται αξιοπιστίας και εμπιστοσύνης σε ορισμένα σημαντικά μέρη του πλανήτη. Τώρα, αναμένεται να εξασφαλίσει περισσότερα κεφάλαια, όμως βρισκόμαστε εδώ και οκτώ μήνες σε μία κρίση, στο πλαίσιο της οποίας η διεθνής ροή κεφαλαίου έχει γίνει ασταθής, υποκινούμενη κυρίως από έκτακτες παρεμβάσεις, παρά από ισχυρά οικονομικά θεμελιώδη. Έτσι, αυτό που χρήζει απάντησης είναι το βασικό ερώτημα της εμπιστοσύνης στο σύστημα, το οποίο επλήγη συθέμελα και θα χρειαστεί χρόνο για να ανοικοδομηθεί.

Αυτή τη στιγμή, η επικρατούσα άποψη στις περισσότερες χώρες είναι ότι το χρηματοοικονομικό σύστημα απέτυχε παταγωδώς, αλλά ότι τα κίνητρα και οι δυναμικές του συστήματος που βασίζεται στην ευρύτερη αγορά μέσα σε ένα σχετικά ανοικτό παγκόσμιο αρχιτεκτονικό οικοδόμημα παραμένουν ο καλύτερος τρόπος για δημιουργία πλούτου, μείωση της φτώχειας και διεύρυνση των ευκαιριών. Υπάρχουν βεβαίως και οι διαφωνούντες και η ισορροπία θα μπορούσε γρήγορα να ανατραπεί. Δεν υπάρχει τίποτε μαγικό που θα μπορούσε να σταματήσει τη σημερινή κρίση. Ο καλύτερος τρόπος είναι ρεαλιστική, σταθερή πρόοδος σε εθνικό και διεθνές επίπεδο για τη βελτίωση του ρυθμιστικού συστήματος και βελτίωση της συλλογικής ικανότητας για την αποφυγή συμπεριφορών που δεν οδηγούν σε συνεργασία. Σε αυτόν ακριβώς το δρόμο βαδίζουμε τώρα. Προς το παρόν όμως, πρόκειται για μία διαδρομή χωρίς απόλυτα οριοθετημένη και ευρέως αποδεκτή κατάληξη.

Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Η Ναυτεμπορική στις 7/7/2009.